Historia sztuki      

Historia sztuki starożytnej to nie tylko wzniosłe posągi i budowle, to także dorobek pisany. Ogólnie mitologia to nauka o mitach czyli tradycyjnych opowieściach i przypowieściach opowiadających o wydarzeniach z zamierzchłych czasów. Zwykle są one blisko ze sobą powiązane z wydarzeniami i obrzędami religijnymi i podobnie jak one traktowane są jak opowieści prawdziwe. Mity opisują początek świata i człowieka, źródła zła i sens śmierci, a wszystko to wplecione jest w opis czynów bóstw i bohaterów. Każda społeczność stworzyła swój własny zespół mitów, z czego można wnosić, iż człowiek to istota mitotwórcza, która nie mogąc poradzić sobie z tajemnicą egzystencji, poszukuje wyjaśnienia, a nie mogąc go znaleźć próbuje ominąć problem wymyślając hipotezy, w które wierzyć innym. Historia sztuki literackiej posiada w swoim zapisie informacje o tym, że mity są równie potężne w wielkich cywilizacjach i kulturach jak i prymitywnych społeczeństwach. Mity Egipcjan, Żydów, Greków, czy Hindusów pod względem różnorodności i wymyślności w niczym nie przewyższają mitów plemion germańskich, australijskich Aborygenów czy Indian Ameryki Ponocnej. Nawet najmniejsze plemiona mają własne szczegółowo opisujące świat mity. Uważane są przez daną społeczność za prawdziwe, wydarzenia opisywane w mitach miały zwykle miejsce w odległej, bliżej nieokreślonej przeszłości. Literatura pierwotna bo tak można nazwać mity to stały element większego pojęcia jakim jest historia sztuki. Na całokształt tego pojęcia składa się wszystko co ma związek z dorobkiem kulturalnym cywilizacji ludzkiej.

Eposy należą do najstarszych utworów literackich jakie przetrwały do naszych czasów. Wywarły one duży wpływ na kształtowanie się starożytnych kultur, w tym Grecji i Rzymu. Historia sztuki zawiera w sobie również literackie dzieje. Epos to najdłuższy utwór, przeważnie wierszowany, poruszający wzniosłe tematy historyczne, narodowe lub religijne. Jego bohaterowie to najwcześniej wybitne jednostki, które poddane zostają serii prób. Do naszych czasów przetrwały obszerne fragmenty eposu Gilgamesz, który pierwotnie został spisany na glinianych tabliczkach około 2000 lat p.n.e. Opowiada on o wyprawie wojownika o imieniu Gilgamesz w poszukiwanie prawdy i wiecznego życia. Najstarsze w całości zachowane poematy powstały w starożytnej Grecji, a ich autorstwo przypisuje się poecie o imieniu Homer. Historia sztuki zawiera w sobie szereg gałęzi literackich, wśród których literatura antyczna zajmuje ważne miejsce. Legendy opisują Homera jako ślepego śpiewaka wędrownego, który recytował swoje utwory akompaniując sobie na lirze. Jednak w rzeczywistości nic nie wiadomo na temat Homera, a naukowcy nie przestają się spierać o to, czy rzeczywiście on był autorem któregokolwiek z wielkich eposów greckich. Niektórzy uważają, że ich materiałem były ludowe przekazy i przetwarzane przez pokolenia wędrownych pieśniarzy legendy. Ostateczna wersja eposów mogła być dziełem jednego lub więcej Homerów, którzy doszlifowali je pod względem językowym i fabularnym. Historia sztuki dotycząca eposów Homera określa je jako szereg opowieści – prawdopodobnie na wpół mitycznych, na wpół historycznych, które znany były każdemu Grekowi.

Na rozwój Japonii niemały wpływ wywarł fakt, że kraj ten oddalony był od wszystkich, z wyjątkiem Chin, ważnych ośrodków cywilizacyjnych. Od V i VI wieku, kiedy w Japonii przyjęła się pochodząca z Chin doktryna władzy państwowej, a także pismo, sztuka i religia buddyjska, wpływy kultury chińskiej w tym kraju odegrały znaczącą rolę. Historia sztuki z tego okresu jest bardzo bogata. Nie było to bowiem czyste naśladownictwo, gdyż Japończycy korzystając obcych wzorów, nadawali im oryginalny, rodzimy charakter, a rzeźba japońska w niedługim czasie osiągnęła poziom wyższy niż w Chinach. Malarstwo japońskie przedstawiało wydarzenia i sceny przemocy nieznane chińskiej tradycji artystycznej. Historia sztuki sięga tutaj bowiem czasów, kiedy w Japonii zmysł artystyczny był już bardzo dobrze wykształtowany. Charakterystyczne dla Japończyków umiłowanie piękna przejawiało się także w dbałości o wygląd przedmiotów codziennego użytku czego wyrazem są misternie grawerowane szpile służące do mocowanie innych przedmiotów na jedwabnych szarfach. Historia sztuki malarskiej w Japonii to przede wszystkim wyraziste barwy i dynamiczny rysunek postaci. Przyozdabiano w ten sposób tapety i parawany stanowiące jedne z najważniejszych elementów wyposażenia surowego wnętrza japońskiego domu. Ogromnych rozmiarów złote listowie umieszczane na parawanach dodatkowo potęgowało efekt.

Pomimo, że historia sztuki dysponuje niewielką ilością dzieł pochodzących z okresu dynastii Han w Chinach, to możemy uznać, że malarstwo chińskie stało na wysokim poziomie, już wtedy zdradzając pewne charakterystyczne dla siebie cechy, np. swobodny i delikatny sposób nakładania farby. Malarstwo stało się z czasem bardzo popularne, a jego rozwój doprowadził do wyodrębnienia wielu szkół i stylów. Na szczególną uwagę zasługuje odznaczające się niezwykłym wyczuciem tematu chińskie malarstwo krajobrazowe, zwłaszcza krajobrazy górskie. Historia sztuki chińskiej zawiera malarstwo często służące dla ilustracji poezji i innych pism, których przepiękna kaligrafia była również uważana za formę sztuki. Malarstwo chińskie zawsze przedstawia realnie istniejące rzeczy i ludzi, ale celem jest raczej uchwycenie ducha czy nastroju danej sytuacji niż dbałość o szczegóły. Chociaż garncarstwo znane było w Chinach od tysięcy lat to dopiero w okresie Tang stało się oryginalną i dynamicznie rozwijającą się dziedziną sztuki. Innowacją była barwna glazura, dzięki której naczynia nabierały zupełnie innego charakteru. Pomniki grobowe dynastii Tang, historia sztuki wpisała na listę najpiękniejszych dzieł z tamtego okresu. Zdobione rzeźbami pomniki przedstawiają ludzkie postaci lub zwierzęta, między innymi wspaniałe posągi koni.

Tradycje sztuki z okresu Shang, które historia sztuki poznała dosyć dobrze przetrwały do dynastii Czou i Warring. W tym czasie w Chinach wyrabiano brązowe posążki ludzi i innych stworzeń do złudzenia przypominających realne postaci. Rozwinęła się także sztuka obrabiania nefrytu i lakowania. Towary te były drogie. Nefryt trzeba było sprowadzać z zagranicy, a poza tym był on trudny w obróbce. Z kolei lakowanie jest nadzwyczajnym procesem pracochłonnym. Zwykle polegało ono na powlekaniu drewnianych przedmiotów przetworzonym sokiem drzewa lakowego. Kolejne warstwy laki nakładało się na suche podłoże, a dla uzyskania właściwego efektu należało nałożyć wiele, nieraz około stu warstw. W swym zapisie historia sztuki posiada informacje o wyposażeniach grobowców, które bogate zdobienie było charakterystyczne dla dynastii Han. W skład wyposażenia grobowców wchodziły odzież, biżuteria, kosmetyki, a także figurki drewniane oraz z brązu i gliny. Pojawiły się także pierwsze monumentalne rzeźby kamienne, które upowszechniły się wkrótce po przyjęciu buddyzmu. Ten wywodzący się z Indii system religijny był źródłem nowatorskich rozwiązań artystycznych, które historia sztuki uznała za przełomowe. Dotyczyło to szczególnie świątyń i rzeźb w Yunkang, wykutych – na modłę indyjską – bezpośrednio w skale.

Spośród wszystkich cywilizacji świata Chiny najdłużej zachowały ciągłość rozwoju kulturalnego. Historia sztuki chińskiej sięga bowiem czasów ostatnich dynastii. Chińskiej tradycji kulturowej nigdy nie zniweczyły najazdy obcych ludów, a wpływy z zewnątrz jedynie ożywiały i wzbogacały sztukę Chin, nie przyćmiewając jej oryginalnego charakteru. Pewne charakterystyczne rysy chińskiej tradycji artystycznej, jak chociażby zamiłowanie do ozdób z gładzonego nefrytu odznaczającego się delikatną powierzchnią subtelnymi barwami, sięgają czasów prehistorycznych. Lata świetności sztuki chińskiej przypadają na czasy panowania dynastii Shang, kiedy znane już było pismo, a władca zaczął uważać się za syna niebios. Pozostałością po niemal 500 letnim okresie jest ogromna różnorodność solidnych, pełnych wyrazu, niemal przerażających naczyń ofiarnych, które historia sztuki zakwalifikowała do rytualnych przedmiotów kultu zmarłych. Naczynia te są bogato zdobione nieco uproszczonymi i stylizowanymi obrazkami postaci mitologicznych, na przykład smoków. Kult przodków i przeszłości, obecny w wielu kręgach kulturowych, całkowicie zdominował życie duchowe Chin. Przepojona elementami magii i aurą tajemniczości sztuka okresu Shang z czasem uległa pewnym przemianom czego efektem był spokojny i kontemplacyjny charakter sztuki Chin w późniejszym okresie. Historia sztuki chińskiej zawiera w sobie liczne przykłady zabytków pochodzących z tego okresu.

Sztuka hinduska i buddyjska sięgały swymi wpływami poza granice Indii. Historia sztuki wschodniej posiada zapis, że Angkor Wat jest największą spośród wielu świątyni w styli hinduskim wybudowaną w Kambodży na przestrzeni XI i XII wieku. Ogromna i otoczona fosą stanowi zespół gęsto upakowanych, przypominających piramidy wzniesień, z centralnym szczytem liczącym około 600 m wysokości, wedle pierwotnego zamysłu budowla była połączeniem świątyni i pałacu boskiego króla Khmerów. Wśród świątyń buddyjskich największą jest wybudowana na wzgórzu Borobudur na Jawie, pokryta reliefami świątynia, której początki sięgają IX wieku. Buddyzm, wszędzie gdzie dotarł przyczyniał się do wykształcenia odrębnych, a zarazem zachowujących pewien wspólny rys tradycji artystycznych. Historia sztuki indyjskiej ma spore wpływy islamu. Dominująca w Indiach tradycja artystyczna uległa pewnej modyfikacji pod wpływem obcej religii, jaką był właśnie islam. Wskutek podbojów arabskich stała się ona znana w Indiach już w VIII wieku, ale popularność zdobyła dopiero za panowania dynastii Mongołów, która od XVI wieku władała większością terenów Indii. Władcy przenieśli na grunt indyjski znaną uprzednio w Persji sztukę wykonywania miniatur. Pojęcie miniatura nie zawsze odnosi się do przedmiotów o małych rozmiarach. Ręcznie malowane ilustracje do książek historia sztuki w odniesieniu do Wschodu określała właśnie mianem miniatur.

Zadziwiające bogactwo form sztuki Dalekiego Wschodu obejmuje szeroki wachlarz dzieł, poczynając od monumentalnych rzeźb a kończąc na misternych miniaturach. Na przestrzeni dziejów Indie, Chiny oraz Japonia wykształciły swój własny i niepowtarzalny styl. Historia sztuki wschodniej pierwsze ślady cywilizacji na terenie Indii datuje na około 2500 lat p.n.e. i związane one są z doliną Indusu, Ślady tej kultury to przede wszystkim pozostałości miast i liczne rzeźby. Od samego początku sztuka Indii była przepojona wartościami religijnymi, stanowiącymi odzwierciedlenie idei i pojęć, których oddziaływanie przyczyniło się do powstania w tym kraju hinduizmu, dżinizmu i buddyzmu. Historia sztuki indyjskiej posiada wyraźnie zaznaczony wpływ surowej religii buddyjskiej, który spowodował, że nie było to w pełni widoczne w pierwszym okresie rozwoju rzeźby indyjskiej. Początkowo istniał nawet zakaz portretowania Buddy. Kiedy jednak zakaz ten został zniesiony, silne w południowo-zachodniej stronie Gandhara wpływy greckie przyczyniły się do powstania cieszącego się dużą popularnością, zhellenizowanego wyobrażenia Buddy w stylu greko-buddyjskim. Prostotę i skromność wyrazu artystycznego utrzymano w okresie panowanie Guptów, mimo że buddyzm przyjął już wówczas wiele elementów starszej mitologii chociażby yakshi – żeński duch drzewa. Historia sztuki wschodniej wskazuje, że rzeźbiarze buddyjscy przedstawiali gojsko ponętną, obdarzoną dużym biustem tancerkę.

Podboje Aleksandra Wielkiego doprowadziły do zmian w kulturze greckiej. Podbita Grecja, którą historia sztuki w tym czasie określa jako hellenistyczną, miała swoisty charakter. Sztuka hellenistyczna była niezwykle patetyczna. Możni zamawiali u artystów monumentalne dzieła, a ci ostatni wręcz uwielbiali obnosić się ze swoimi kunsztem. Wystarczy popatrzeć na misternie udrapowane szaty uskrzydlonej Nike z Samotraki czy gmatwaninę ciał w tak zwanej Grupie Laokoona, gdzie węże oplatają trzy desperacko powykręcane ciała ofiar. Również Rzymianie podziwiali i naśladowali sztukę Greków. Rozpowszechnili ją w całym swoim imperium, tak że dotarła ona nawet do takich odległych jego krańców jak Brytania. Wiele arcydzieł antycznej Grecji znamy dziś jedynie dzięki rzymskim kupcom, którzy handlowali ich kopiami nawet wtedy, gdy dawno nie było oryginałów. Wprawdzie historia sztuki podkreśla, że Rzymianie jako twórcy ustępowali Grekom, stworzyli jednak swój własny, bardzo realistyczny styl w rzeźbie. Tradycja owa wzięła się prawdopodobnie stąd, że bogaci Rzymianie chcieli mieć w swoich domach portrety przedstawiające ich przodków ( nie tyle ze względu na wartość artystyczną co sentymentalną. Niby zwyczajne, a jednak noszące niepowtarzalne piękno oryginalności, rzymskie rzeźby mają wysoką wartość artystyczną. Większość pozostałych rzeźb historia sztuki określa jako hellenistyczne, gdyż wszystkie one są utrzymane w stylu zniewolonej przez Aleksandra Wielkiego Grecji.

Greckie świątynie były nadzwyczaj proste. Budowle, takie jak na przykład Partenon, zbudowane były na planie prostokąta otoczonego kolumnami i zwieńczonego spadzistym dachem. Historia sztuki wskazuje jednak na różnice w kształcie kapiteli, które pozwalają określić dwojakiego porządku należy określona budowla. Był więc prosty i masywny porządek dorycki, porządek joński, z charakterystycznymi, spiralnymi głowicami oraz zwieńczony liśćmi akantu porządek koryncki. Wspaniałość greckiej architektury nie polega wcale na wysokim poziomie techniki lecz na genialnym wręcz wyczuciu proporcji oraz wyostrzonej świadomości perspektywy. Przykładem może tutaj być zwyczaj pogrubiania środkowych części kolumn po to by oglądane z pewnej odległości sprawiały wrażenie wklęsłych. Historia sztuki greckiej to także malarstwo, które przetrwało tylko na glinianych naczyniach produkowanych wówczas w dużych ilościach. Malowidła zdobiące naczynia są dla współczesnych podstawowym źródłem informacji na temat codziennego życia Greków. Najstarsze malowidła pochodzą z 600 roku p.n.e. i przedstawiają czarne sylwetki na naturalnej czerwonej glinie. Szczegóły wewnątrz sylwetek np. oczy, przedstawiano zdrapując barwnik aż do warstwy czerwonej gliny. Około 350 r. p.n.e. artyści trudniący się zdobieniem naczyń zaczęli stosować technikę odwrotną, tzn. barwili całe naczynie na czarno i czerwone pozostawiali postacie. Obie te metody miały swoje zalety, jednak żadna nie dawała porównywać się ze swobodą, jaką historia sztuki odkryła w pomalowanych na naturalnie biały kolor urny, w których trzymano prochy zmarłych.